Frans Van Cauwelaert, Louis Franck en Camille Huysmans: de drie kraaiende hanen op een schilderij uit 1910. Collectie Stad Antwerpen, Letterenhuis, SC 28 C 1.

Frans Van Cauwelaert, Louis Franck en Camille Huysmans: de drie kraaiende hanen op een schilderij uit 1910 | Collectie Stad Antwerpen, Letterenhuis, SC 28 C 1.

Grenzen, taal & grondgebied
1910

Drie kraaiende hanen

De Vlaamse beweging en de taalstrijd

Op 18 december 1910 veroorzaakte een bijeenkomst in Antwerpen ophef. Voor een uitgelaten publiek beloofden drie parlementsleden plechtig als ‘drie hanen’ het land wakker te kraaien. Hun doel: iedereen ervan overtuigen dat Vlaanderen recht had op een Nederlandstalige universiteit.

Die drie ‘kraaiende hanen’ waren de katholiek Frans Van Cauwelaert, de liberaal Louis Franck en de socialist Camille Huysmans. Ze kwamen hun belofte na. In de maanden na hun stormachtige optreden in Antwerpen hielden ze meer dan driehonderd bijeenkomsten, van Limburg tot aan de kust, om mensen warm te maken voor hun idee. Bovendien verzamelden ze meer dan 100.000 handtekeningen voor een petitie, waarmee ze de vernederlandsing van de Gentse rijksuniversiteit eisten.

Nederlandstalig hoger onderwijs kwam er niet voor de Eerste Wereldoorlog, maar de impact van de kraaiende hanen was groot. Nooit eerder bereikte de Vlaamse beweging zo’n ruim publiek. En de roep om een Nederlandstalige universiteit zou niet meer verstommen.

De eerste drie taalwetten.

Gent, Liberas, 22-9-03-4-01-01.

De eerste drie taalwetten voerden een bescheiden vernederlandsing in van de rechtspleging in strafzaken (1873), het centraal bestuur (1878) en het openbaar middelbaar onderwijs (1883). Op deze affiche van 1883 vraagt het liberale Willemsfonds om de naleving van deze taalwetten.

De Vlaamse beweging en de taalstrijd

Na de revolutie van 1830 domineerde de Franse taal het bestuur, gerecht en onderwijs in België. Daartegen verzette de Vlaamse beweging zich al snel. Ze kwam op voor de rechten van de Belgen die geen Frans kenden.

Met een grote petitie in 1840 startten zogenoemde ‘flaminganten’ de strijd voor de erkenning van het Nederlands. Maar pas in 1873 kende een eerste taalwet rechten toe aan Fransonkundigen bij de rechtspleging in strafzaken. Andere taalwetten volgden zonder de positie van het Frans aan te tasten. De tegenstelling tussen katholieken en liberalen in de Belgische politiek verdeelde de Vlaamse beweging, maar zo konden zowel katholieken als liberalen de Vlaamse eisen met hun maatschappijvisie verbinden.

Dankzij het meervoudig algemeen mannenstemrecht konden veel eentalige Vlamingen na 1893 voor het eerst deelnemen aan verkiezingen. De Vlaamse beweging verruimde haar doelstellingen en streefde nu ook naar de sociale en culturele verheffing van de Vlamingen als volk. Dat vergrootte haar aantrekkingskracht.

In 1898 bepaalde de Gelijkheidswet dat alle toekomstige wetten ook in het Nederlands moesten verschijnen. Het symbolische belang ervan was groot. Franstaligen in Vlaanderen voelden zich bedreigd. Bovendien werd in Wallonië gevreesd dat er daar rechten voor Nederlandstaligen zouden komen.

Uit het Franstalige verzet tegen de taalwetgeving ontstond een Waalse beweging. Die sprak er zelfs over om het bestuur van het land op te delen tussen Nederlands- en Franstaligen. Ook bij Vlaamsgezinden groeide de ontgoocheling. Zij vonden de bestaande taalwetten ontoereikend. Enkelen keerden zich zelfs helemaal van België af.

Focuspunten

Von Bissing.

Gent, Universiteitsbibliotheek.

Moritz von Bissing (centraal), de Duitse bestuurder van België, samen met professoren van de Vlaamsche Hoogeschool in Gent op 21 oktober 1916.

De Gentse universiteit wordt Nederlandstalig

De campagne van de kraaiende hanen voor de vernederlandsing van de Gentse universiteit wierp niet onmiddellijk vruchten af. Maar in de zomer van 1914 brak de Eerste Wereldoorlog uit. De Duitse bezetter voerde een zogenoemde Flamenpolitik. Door radicale elementen in de Vlaamse beweging, de zogenoemde ‘activisten’, te steunen, hoopte Duitsland in Vlaanderen een anti-Belgische en pro-Duitse houding te kweken.

In 1916 besloot het Duitse bezettingsbestuur in Gent een ‘Vlaamsche hoogeschool’ op te richten. Hoewel hiermee een Vlaamse eis werd ingewilligd, waren vele Vlaamsgezinden verontwaardigd over de maatregel. Ook de kraaiende hanen Van Cauwelaert, Franck en Huysmans vonden dat de collaboratie met de bezetter hun project schaadde. Alleen een kleine, radicale groep professoren en studenten steunde de Vlaamse instelling.

Na de Duitse nederlaag van 1918 maakte de Belgische regering de beslissingen van het bezettingsbestuur ongedaan. De Gentse rijksuniversiteit opende opnieuw in het Frans. Daarop hervatte de Vlaamse beweging de strijd voor een Nederlandstalige universiteit. Na vele protestacties, parlementaire debatten en een tweetalige instelling die als compromis niemand kon bekoren, stemde het Belgische parlement in 1930 eindelijk een wet die de universiteit vernederlandste.

Rector Vermeylen.

DBNL.

August Vermeylen aan het begin van zijn rectoraat in 1930.

 

August Vermeylen: Vlaming en wereldburger

Toen de Gentse universiteit in 1930 vernederlandste, moest ze op zoek naar een nieuwe rector. August Vermeylen was de geknipte persoon. Hij had in Brussel gestudeerd, maar doceerde al sinds 1923 kunst- en literatuurgeschiedenis in Gent. Ook buiten het academische milieu genoot hij aanzien, als auteur en als oprichter van het baanbrekende tijdschrift Van Nu en Straks.

Vermeylen had een uitgesproken visie op de richting die de Vlaamse beweging uit moest. Onverdraagzaamheid en anti-Belgische sentimenten waren voor hem uit den boze. Ook de romantische ideeën en verhalen van auteurs als Hendrik Conscience waren stilaan voorbijgestreefd, vond hij.

Het afdwingen van taalrechten was niet voldoende voor Vermeylen. Leven en leren in de eigen taal was maar een eerste stap naar economische, sociale en culturele vooruitgang. Alleen zo zou de Vlaming ten volle kunnen deelnemen aan de Europese beschaving. ‘Om iets te zijn, moeten wij Vlamingen zijn,’ had hij daarover al in 1900 in Van Nu en Straks geschreven. ‘Wij willen Vlamingen zijn, om Europeeërs te worden.’ Degelijk onderwijs in het Nederlands, van de lagere school tot de universiteit, was essentieel om van de Vlamingen zulke volwaardige Europeanen te maken.

Drie kraaiende hanen Fantasia.
Antwerpen, ADVN | archief voor nationale bewegingen.

Een Franstalige spotprent uit 1911 over de ’drie kraaiende hanen’.

Cooremans.
Wikimedia Commons. Ons land: in woord en beeld.

Edward Coremans (1835-1910), katholiek volksvertegenwoordiger voor Antwerpen, vertolkte lange tijd de stem van de flaminganten in het Belgische parlement. Hij lag aan de basis van verschillende taalwetten, waaronder de Gelijkheidswet.

Lodewijk De Raet.
Collectie Stad Antwerpen, Letterenhuis.

De econoom Lodewijk De Raet (1870-1914) was een toonaangevende voorstander van de vernederlandsing van de Gentse Rijksuniversiteit. Die was volgens hem noodzakelijk om Vlaanderen economisch te versterken en zo meer welvaart te creëren.

Destrée.
Luik, Musée de la Vie wallonne.

In 1912 schreef de Waalse socialist Jules Destrée (1863-1936) een open brief aan koning Albert, Sur la séparation de la Wallonie et de la Flandre. Daarin pleitte hij ervoor om van België een federale staat te maken.

Van nu en straks.
Gent, Museum voor Schone Kunsten.

August Vermeylen richtte samen met onder meer, de schrijver Cyriel Buysse (1859-1932) in 1893 het tijdschrift Van nu en straks op. Het zocht aansluiting bij internationale artistieke stromingen. De vormgeving door Henry Van de Velde (1863-1957) was baanbrekend voor de Vlaamse typografie.

Ontdek nog meer over dit onderwerp

Camille Huysmans
In Memoriam Camille Huysmans

Bron: VRT archief – 25 feb 1968

Frans van Cauwelaert 1
Ten huize van … Frans van Cauwelaert

Bron: VRT archief – 13 mei 1960

Frans van Cauwelaert 2
Ten huize van … Frans van Cauwelaert

Bron: VRT archief – 13 mei 1960

Vlaamse beweging
Brave Little Belgium – België onder de pinhelmen

Bron: VRT archief, Canvas en Minds meet – 19 aug 2014

Vlaamse hogeschool
Vlaamse universiteit Gent plechtig geopend (restauratie: Koninklijk Belgisch Filmarchief)

Bron: VRT archief – 1933 Archief de Landtsheer

Non-fictie


Deneckere Gita
Uit de ivoren toren: 200 jaar universiteit Gent

Tijdsbeeld, 2017. 

Gerard Emmanuel
De schaduw van het interbellum België, 1918-1939

Lannoo, 2017. 

Hunin Jan
Het enfant terrible: Camille Huysmans 1871-1968

Kritak, 1999. 

Mantels Ruben & Vandevoorde Hans
“Maar wat een wespennest!” Het rectoraat van August Vermeylen en de vernederlandsing van de Gentse universiteit

Academia Press, 2010. 

Seberechts Frank
Onvoltooid Vlaanderen: van taalstrijd tot natievorming

Vrijdag, 2017. 

Stynen Ludo
Jan Frans Willems. Vader van de Vlaamse beweging

De Bezige Bij, 2012. 

Van Ginderachter Maarten
Het Rode Vaderland: de vergeten geschiedenis van de communautaire spanningen in het Belgische socialisme voor WO I

Lannoo, 2005. 

Vanlandschoot Romain
Albrecht Rodenbach: biografie

Lannoo, 2002. 

Vanlandschoot Romain
Hugo Verriest: biografie

Lannoo, 2014. 

Vervliet Raymond
August Vermeylen 1872-1945: leven en werk

Vrijzinnig studie-, archief- en documentatiecentrum Karel Cuypers, 1990. 

Wils Lode
Waarom Vlaanderen Nederlands spreekt

Davidsfonds, 2001. 

Wils Lode
Van de Belgische naar de Vlaamse natie: een geschiedenis van de Vlaamse beweging

Acco, 2009. 

Wils Lode
Onverfranst, onverduitst? Flamenpolitik, activisme, Frontbeweging

Pelckmans, 2014. 

Wils Lode
Frans van Cauwelaert: politieke biografie

Doorbraak, 2017. 

Witte Els & Van Velthoven Harry
Strijden om taal: de Belgische taalkwestie in historisch perspectief

Pelckmans, 2010. 

Dramaserie
In Vlaamse Velden

(VRT, 2014).