Reynaert de vos.

Reynaert de Vos geeft de haas Cuwaert ‘zangles’. Illustratie in de marge van een Brugs manuscript dat rond 1280-1290 ontstond in de omgeving van het grafelijke huis | Beinecke Rare Book and Manuscript Library, publiek domein.

 

Grenzen, taal & grondgebied
Lees dit artikel in:
Wanneer je de voorleesfunctie activeert, krijg je per paragraaf een balkje te zien waarmee je dat stukje tekst kan laten voorlezen.
Circa 1260
Lees voor

Reynaert de vos

Literatuur in de volkstaal

Rond 1260 schreef een zekere Willem, van wie we verder weinig weten, een verhaal in verzen over de sluwe vos Reynaert. Vanden vos Reynaerde is een van de oudste teksten in het Nederlands. Door de flitsende humor, de vaak obscene dubbelzinnigheden en de wellustige wreedheid werden de avonturen van Reynaert ontzettend populair. En dat zijn ze tot vandaag gebleven.

 

Lees voor

Reynaert is duidelijk geen lieverdje. Hij is enkel uit op eigen voordeel, liegt en bedriegt erop los en deinst er niet voor terug om te moorden. Omdat hij de wetten van koning Nobel heeft overtreden, moet hij voor diens hof verschijnen en wordt hij ter dood veroordeeld. Maar Reynaert verzint allerlei uitvluchten en snode plannen om zijn vel te redden. Met zijn listige optreden toont hij aan hoe hebzuchtig de koning en het hele dierenrijk zijn. De beschaving is slechts schone schijn. In realiteit handelen alle dieren uit eigenbelang.

Hendrik Van Veldeke.

Heidelberg Universitätsbibliothek, cpg 848, fol. 30r.

Miniatuur van Hendrik van Veldeke in het Groβe Heidelberger Liederhandschrift, begin 14e eeuw.

Lees voor

Literatuur in de volkstaal

In de middeleeuwen bestond er nog geen Nederlandse standaardtaal. Er was een veelheid aan dialecten, die samen ‘Middelnederlands’ worden genoemd. Geleerden en geestelijken gebruikten vooral het Latijn. Aan de hoven van de Vlaamse graven en de hertogen van Brabant en onder de hoge adel las men doorgaans in het Frans. Ridderromans en dierenverhalen waren in dit milieu in trek.

De Maaslander Hendrik van Veldeke is de eerste bij naam gekende auteur van een literair werk in het Middelnederlands. In opdracht van gravin Agnes van Loon en van de schatbewaarder van de Sint-Servaaskerk in Maastricht schreef hij omstreeks 1170-1180 een leven van de heilige Servatius. Wat later ontstonden er ook in Vlaanderen en Brabant literaire teksten in het Middelnederlands, vermoedelijk op vraag van lagere edelen en rijke burgers. Net als Van den vos Reynaerde waren dat vaak bewerkingen van Franstalige voorbeelden.

Niet iedereen was blij met die fantasierijke verhalen. De Vlaamse dichter Jacob van Maerlant wilde vooral ‘nutscap ende waer’ brengen in de volkstaal: nuttige en werkelijkheidsgetrouwe teksten. Daarom legde hij zich toe op historische werken, zoals de Spiegel Historiael, een ‘wereldgeschiedenis’ vanaf de schepping. Ook schreef hij de eerste Nederlandstalige natuurencyclopedie. Maerlant baseerde zich daarvoor op geleerde teksten in het Latijn. Zo ontstonden zowel fictieve als informatieve werken in het Nederlands.

Reynaert de vos in Sint-Niklaas.

kunstindestad.be .

De Reynaert is in Vlaanderen overal. Nergens is hij echter meer aanwezig dan in het Land van Waas. Dit standbeeld uit 1958 van kunstenaar Albert Poels (1903-1984) aan het stadspark van Sint-Niklaas toont de sluwe vos afgebeeld als pelgrim, de ogen devoot neergeslagen maar de oren gespitst.

Lees voor

Een populaire vos

Zowel in de middeleeuwen als in de periode daarna kwam de vos Reynaert voor in talloze verhalen en navertellingen. In 1148 werd voor het eerst over hem geschreven in de Ysengrimus, een uitvoerig Latijns gedicht dat in het Gentse moet zijn ontstaan. Daarin stonden de sluwe vos Renardus en de domme wolf Ysengrimus tegenover elkaar. Dat dierenepos inspireerde heel wat andere vossenverhalen, onder andere het Franse Li plaid (Het oordeel), dat op zijn beurt model stond voor Van den vos Reynaerde.

In alle vossenverhalen probeerden de middeleeuwse auteurs het thema van list en bedrog op een creatieve manier in te vullen. Een aantal hoofdpersonages kwam steeds terug: Reynaerts aartsvijand Isegrim de wolf, de hebzuchtige koning Nobel de leeuw, Bruun de beer, tuk op honing, Tybeert de kater, die niet aan muizen kan weerstaan, en Cantecleer, de trotse maar naïeve haan. De Vlaamse Reynaert werd meteen heel populair. Zo populair dat hij al snel naar het prestigieuze Latijn werd vertaald, een eer die een tekst in de volkstaal nooit eerder te beurt was gevallen.

Reynaerts historie, een laatmiddeleeuwse bewerking en voortzetting van de Reynaert, had eeuwenlang een buitengewoon succes, niet alleen in het Nederlands, maar in vele Europese talen. In het begin van de 19e eeuw bracht de herontdekking van de eerste Reynaert een stroom studies en bewerkingen op gang. En die belangstelling blijft voortduren.

Anansi de spin.

Anansi de spin/ Seemee B.V./Moldybyrd.

In het aanbod van lokale bibliotheken en voorleesmomenten in de basisschool vinden we vandaag ook de boekjes over Anansi de spin, gebaseerd op verhalen uit West-Afrika. Anansi ‘wie niet sterk is, moet slim zijn’ heeft intussen menig kinderhart veroverd met zijn sluwe (vossen)streken.

Lees voor

Van Reynaert de vos tot Road Runner

Reynaert de vos kent geen normen of regels, weet machtige tegenspelers om de tuin te leiden en zich altijd uit benarde situaties te redden. Dat soort sluwe underdog, ook wel ‘trickster’ genoemd, is een personage – god, mens of dier – dat in alle tijden en culturen voorkomt. Heel vaak gaat het om een vos. Zo circuleerde meer dan duizend jaar voor onze jaartelling in Mesopotamië al een verhaal van een vos die zich op een proces aan zijn straf weet te onttrekken. Dichter bij ons komt hij vaak voor in de fabels van de Griekse dichter Aesopos. Berbers hebben dan weer een schat aan verhalen over de sluwe vos Ucchen. Toen de tekenfilmstudio Disney in 1973 een dierenversie van de Robin Hood-legende maakte, gaf men niet toevallig de titelrol aan een vos.

Ook andere dieren kunnen de rol van trickster op zich nemen. In de West-Afrikaanse folklore is de gewiekste spin Anansi zijn tegenstanders steeds te slim af. Hij bedot zelfs zijn eigen kinderen. In de verhalen van de Noord-Amerikaanse Navajo was de coyote vaak de sluwe underdog – een rol die Hollywood met Wile E. Coyote omdraaide (daar is Road Runner de coyote te slim af). De tekenfilms van de Looney Tunes brachten kijkers wereldwijd behalve met Road Runner ook met andere tricksters in aanraking, zoals het konijn Bugs Bunny en Speedy Gonzales, de snelste muis van Mexico.

Op deze miniatuur uit het Franse verhaal Renart le Nouvel van de Rijselse dichter Jacquemart Giélée wordt Renart gekroond door de Hoogmoed en Vrouwe Bedrog.
Parijs, Bibliothèque nationale de France, f. fr. 1581, fol. 57r.

Op deze miniatuur uit het Franse verhaal Renart le Nouvel van de Rijselse dichter Jacquemart Giélée wordt Renart gekroond door de Hoogmoed en Vrouwe Bedrog.

Reynaert de vos in 1836.
Privécollectie Rik Van Daele.

In 1836 gaf Jan Frans Willems (1793-1846) de Middelnederlandse tekst van de Reynaert uit, die in 1805 in het Ritterstift Comburg (Württemberg) was ontdekt. Twee jaar eerder had hij al bij een drukker in Eeklo een berijmde vertaling gepubliceerd.  Met die publicaties stimuleerde Willems, die ook ‘vader van de Vlaamse beweging’ wordt genoemd, de belangstelling voor de Middelnederlandse literatuur.

Reynaert de vos paneel Sint-Niklaas.
Stad Sint-Niklaas.

Een van de zeven Reynaert-panelen gemaakt ter versiering van een Antwerps burgerhuis door schilder-decorateur Henri Verbuecken (1848-1926) op het einde van de negentiende eeuw in de stijl van de Arts and Crafts Movement.

Reynaert de vos Streuvels.
Gent, Museum voor Schone Kunsten Gent, inv. 2008-D-2.

In 1909 bracht Stijn Streuvels (1871-1969) een versie van de Reynaert uit, geïllustreerd door Gustave van de Woestyne (1881-1947). Linksboven is Reinaert met Bruin de beer op weg naar de tuin van Lamfroot, waar honing te vinden zou zijn. De scène onderaan toont de dorpelingen die de klemzittende beer afranselen.

In 1955 bewerkte Louis Paul Boon (1912-1979) het Reynaertverhaal tot Wapenbroeders, een scherpzinnige satire op de politieke toestand in het België van de Tweede Wereldoorlog. De schrijver doopte zijn eigen huis in Erembodegem bij Aalst ‘Isengrimus’, naar de wolf die gewoonlijk aan het kortste eind trekt.
Erembodegem | privécollectie Erven Boon / copyright Jo Boon.

In 1955 bewerkte Louis Paul Boon (1912-1979) het Reynaertverhaal tot Wapenbroeders, een scherpzinnige satire op de politieke toestand in het België van de Tweede Wereldoorlog. De schrijver doopte zijn eigen huis in Erembodegem bij Aalst ‘Isengrimus’, naar de wolf die gewoonlijk aan het kortste eind trekt. (Erembodegem | privécollectie Erven Boon / copyright Jo Boon.)

Fantastische meneer Vos.
Uitgeverij De Fontein.

De fantastische Meneer Vos van Roald Dahl, illustratie van Quentin Blake. Het beroemde kinderboek werd in 2009 door de Amerikaanse regisseur Wes Anderson omgetoverd in een bejubelde animatiefilm, met stemacteerwerk van George Clooney en Meryl Streep.

Road runner.
Warner Bros.

Road Runner en Will E. Coyote.

Schelmenstreken van Reynaert.
Koos Meinderts, De schelmenstreken van Reinaert de Vos, Hoogland & Van Klaveren, 2018.

In 2018 gaf Koos Meinderts een nieuwe interpretatie aan het verhaal met deze openingszin: ‘Terwijl Reinaert de Vos tijdens het monopoly-spelen met zijn kinderen stiekem een briefje van duizend uit de bank jatte en zich te goed deed aan een kipkluifje, verklaarde Koning Nobel in de paleistuin de jaarlijkse Hofdag voor geopend.’ Twintig bekende illustratoren tekenden voor dit boek hun versie van Reinaert.

Ontdek nog meer over dit onderwerp

Miniaturen
Museum Tour – KBR Museum

Bron: VRT archief – 9 nov 2020

Vos
Karrewiet

Bron: VRT archief – 8 mei 2018

Besamusca Bart & Bouwman André
Van den vos Reynaerde

Delta/Bakker, 2002. 

Janssens Jozef & Van Daele Rik
Reinaerts streken: van 2000 voor tot 2000 na Christus

Davidsfonds, 2001. 

Schalley Niels
Reynaert de vos: een kleine geschiedenis van het middeleeuwse dierenepos

Phoebus Foundation, 2018. 

Van Altena Ernst
Reinaert de vos: de middeleeuwse satire hertaald

Lalito, 2014. 

Van Oostrom Frits
De Reynaert. Leven met een middeleeuws meesterwerk

Prometheus, 2023. 

Van Oostrom Frits
Handgeschreven wereld: Nederlandse literatuur en cultuur in de middeleeuwen

Prometheus, 2002. 

Van Oostrom Frits
Maerlants wereld

Prometheus, 2018. 

Van Oostrom Frits
Stemmen op schrift. Geschiedenis van de Nederlandse literatuur vanaf het begin tot 1300

Bert Bakker, 2006. 

Van Oostrom Frits
Wereld in woorden. Geschiedenis van de Nederlandse literatuur 1300-1400

Bert Bakker, 2013. 

Fictie


Dros Nico
Willem die Madoc maakte

Van Oorschot, 2022. 

Legendre Marc & Broens René
Reynaert de vos

Atlas, 2010. (16+) 

Meinderts Koos
De schelmenstreken van Reinaert de vos

Hoogland & Van Klaveren, 2018. (+10) 

Geerts Paul & Verhaegen Marc
Suske en Wiske. De rebelse Reinaert (nr 257)

Standaard Uitgeverij, 1998.