Matthijs De Visch, Portret van keizerin Maria Theresia, 1749. | Brugge, Groeningemuseum.

Zingeving & levensbeschouwing
Lees dit artikel in:
1717 - 1780
Lees voor

Keizerin Maria Theresia

Verlichting in Europa

De Habsburgers zijn een belangrijke familie uit Centraal-Europa. Ze regeren meer dan 600 jaar over grote delen van Europa en vanaf 1713 ook voor de zuidelijke Lage Landen. Soms ook over een deel van de Lage Landen. Er regeert maar één vrouw. Zij heet Maria Theresia.

Lees voor

Maria Theresia volgt haar vader op in 1740. Ze is dan nog maar 23 jaar. Niet iedereen vindt dat goed, omdat ze een vrouw is. Maar uiteindelijk krijgt ze veel invloed in heel Europa. Ze heeft 16 kinderen. Die trouwen vaak met leiders uit vele landen in Europa.

Maria Theresia regeert ook 40 jaar lang over de Oostenrijkse Nederlanden, dat is ongeveer het België van nu. Dat gebied heette toen de ‘Oostenrijkse Nederlanden’. Maria Theresia verandert er veel. Bijvoorbeeld in de economie, de rechtspraak en het onderwijs. Zo richt ze ‘colleges’ op. Dat zijn scholen van de staat. Tot die tijd waren bijna alle scholen van de Kerk.

Martelaarsplein.

Wikimedia Commons.

Het Martelaarsplein (toen Sint-Michielsplein) in Brussel werd aangelegd in de jaren 1770 in neoclassicistische stijl, typisch voor de verlichting. De architect Claude Fisco (1736-1825), later aanhanger van de Brabantse Omwenteling, werkte voor de stad.

Lees voor

Verlichting in Europa

Vanaf de jaren 1500 zijn er veel ontdekkingen. Wetenschappers kunnen steeds meer dingen verklaren. Daardoor geloven mensen niet meer zomaar wat de Kerk of de koning zegt.

Zo ontstaat in de jaren 1700 de ‘verlichting’ in Europa. Dat is een nieuwe manier van denken over politiek, cultuur en wetenschap. De mensen die zo denken, willen de maatschappij veranderen.

Alle mensen zijn gelijk

Voltaire, Immanuel Kant en David Hume zijn bekende denkers van de verlichting. Zij vinden dat boeren en arbeiders dezelfde rechten moeten hebben als rijke mensen. Zij vinden niet dat één leider alles mag beslissen.

Ook sommige leiders met veel macht krijgen nieuwe ideeën door de verlichting. Maria Theresia bijvoorbeeld. Maar ze volgen niet alle ideeën van de verlichting. Want dat zou niet goed zijn voor hun macht. Ze zouden minder invloed hebben.

Revoluties

Kort voor het jaar 1800 zijn er twee belangrijke revoluties. De Amerikaanse revolutie is in 1776 en de Franse in 1789. De mensen komen in opstand door de ideeën van de verlichting. Ze willen dingen veranderen. Ze denken zelf na over de wereld. Ze willen vrijheid en gelijkheid voor alle mensen.

Maar ook na die revoluties is niet iedereen vrij en gelijk. Mensen van kleur en vrouwen bijvoorbeeld. Die zijn minder vrij en hebben minder rechten.

Jozef II.

www.artinflanders.be.

Gertrude Cornélie Marie de Pélichy, Portret van keizer Jozef II, rond 1780.

 

Lees voor

De hervormingen van Jozef II

Jozef II volgt in 1780 zijn moeder Maria Theresia op. Hij wordt de nieuwe leider. Hij wil veel macht voor hem en de staat, maar hij heeft ook aandacht voor ideeën van de verlichting. Zijn bestuur noemen we het ‘verlicht absolutisme’.

Er zijn wel meer verlichte leiders in die tijd. Zijn moeder, Maria Theresia, was het ook. Maar ook Catharina II van Rusland en Frederik II van Pruisen (een deel van het Duitsland van nu).

Macht over de Kerk

In zijn rijk vergroot Jozef II de macht van de staat. Hij wil dat de staat de hele maatschappij organiseert en bestuurt. Daarvoor moet er veel veranderen.

Hij wil ook meer te zeggen hebben over de katholieke Kerk. De protestanten en de joden krijgen meer vrijheid. Problemen in het huwelijk worden nu in de rechtbanken geregeld, niet meer door de Kerk.

Jozef II richt ook scholen voor priesters op. Hij sluit kloosters als die volgens hem geen nut hebben. En hij stelt regels op voor bedevaarten en processies. Hij maakt ook nieuwe regels over begraven. Mensen mogen niet meer in of rond een kerk begraven worden. Dat moet nu op begraafplaatsen buiten de stad.

Brabantse Omwenteling (1789-1790).

Amsterdam, Rijksmuseum.

Deze spotprent uit 1791, na de restauratie van het Oostenrijkse bewind, hekelt het fanatisme van de conservatieve geestelijkheid tijdens de Brabantse Omwenteling (1789-1790).

Lees voor

De Brabantse Omwenteling

De hervormingen van Jozef II zijn niet populair. Veel mensen zijn ontevreden met zijn bestuur. Voor de Kerk en de conservatieve mensen verandert er te veel. Voor de progressieve mensen verandert er niet genoeg.

In oktober 1789 is er een opstand. Die begint in Brabant, daarom heet de opstand de Brabantse Revolutie. Later komen ook mensen in andere delen van de zuidelijke Lage Landen in opstand. Allerlei mensen doen mee: conservatieve mensen én progressieve mensen. De opstandelingen winnen gevechten in Hoogstraten, Turnhout en Gent.

In december 1789 gaat een groep naar Brussel om het succes te vieren. Hendrik van der Noot is de leider van die groep. Daar roepen ze de Verenigde Nederlandse Staten uit. Het is een republiek.

Het einde van de Habsburgers

Conservatieve mensen en progressieve mensen kwamen samen in opstand. Maar ze hebben andere ideeën over wat er nu moet gebeuren. Daardoor duurt de Brabantse Revolutie niet lang. In februari 1790 sterft Jozef II. Zijn broer Leopold II komt aan de macht. Hij kan de Brabantse Revolutie stoppen.

Maar de macht van de Habsburgers in de Lage Landen is bijna voorbij. In 1789 is er in Frankrijk de Franse Revolutie. De nieuwe Franse republiek neemt in 1794 de macht over in de Lage Landen. De Fransen gaan nog veel meer hervormen dan Maria Theresia en haar zonen.

Maria Theresia in Gent.
Wikimedia Commons.

Inhuldiging van Maria Theresia als gravin van Vlaanderen op de Vrijdagmarkt in Gent, 27 april 1744. De Vrijdagmarkt was traditioneel de plaats waar de blijde inkomst van de graven van Vlaanderen werd gevierd. Kopergravure van Frans Pilsen.

De Ferraris Oudenaarde.
Brussel, Koninklijke Bibliotheek.

De Oostenrijkse generaal Joseph de Ferraris maakte in opdracht van Maria Theresia de eerste gedetailleerde kaart van het hele gebied dat nu België is. Hier Oudenaarde en omgeving.

Villain XIII
Kasteel Wissekerke, Wikimedia Commons.

De adellijke politicus Jean Jacques Philippe Vilain XIIII (1712-1777) uit Aalst hervormde, geïnspireerd door de verlichting, het gevangeniswezen. In het ‘Rasphuis’ in Gent werden werklozen, landlopers en bedelaars ‘nuttig aan het werk gezet’. Portret door E. Vandenbussche.

Den Vlaemsche Indicateur.
Gent, Universiteitsbibliotheek.

Den Vlaemschen Indicateur promootte de wetenschappelijke vooruitgang. Het tijdschrift werd uitgegeven in Gent met de steun van Maria Theresia en Jozef II.

Slag van Turnhout.
Turnhout, vzw Herdenking Slag van Turnhout 1789.

In de Slag van Turnhout tijdens de Brabantse Omwenteling  brachten  de opstandelingen het Oostenrijkse leger een nederlaag toe. De vzw Herdenking Slag van Turnhout 1789 houdt de herinnering eraan levend.

Ontdek nog meer over dit onderwerp

Non-fictie


De Gruyter Caroline
Beter wordt het niet. Een reis door de Europese Unie en het Habsburgse rijk

De Geus, 2021. 

De Maesschalck Edward
Ondergang: de val van Habsburg in de Nederlanden (1648-1815)

Davidsfonds, 2022. 

Dubois Sébastien
L’invention de la Belgique. Genèse d’un Etat-Nation (1648-1830)

Editions Racine, 2005. 

Hasquin Hervé
Joseph II, catholique anticlérical et réformateur impatient

Editions Racine, 2007. 

Hofman Elwin (red.)
De eeuw van Jan de Lichte: misdaad, verraad en revolutie in de 18de eeuw

Vrijdag, 2020. 

Israel Jonathan
Democratische verlichting. Filosofie, revolutie en mensenrechten, 1750-1790

Van Wijnen, 2013. 

Israel Jonathan
Revolutie van het denken: radicale verlichting en de wortels van onze democratie

Van Wijnen, 2012. 

Judge Jane
The United States of Belgium. The Story of the First Belgian Revolution

Leuven University Press, 2018. 

Rady Martyn
De Habsburgers. De opkomst en ondergang van een wereldmacht

Spectrum, 2021. 

Verschaffel Tom
De weg naar het binnenland. Geschiedenis van de Nederlandse literatuur 1700-1800: de Zuidelijke Nederlanden

Bert Bakker, 2017. 

Fictie


Boon Louis Paul
De bende van Jan de Lichte/De zoon van Jan de Lichte

De Arbeiderspers, 2007. 

Demedts André
De Belgische republiek

Orion, 1978. 

Hofman Elwin (red.)
De eeuw van Jan de Lichte: misdaad, verraad en revolutie in de 18de eeuw

Vrijdag, 2020.