Erasmus.

Hans Holbein de Jonge, Erasmus, 1523 | Londen, National Gallery.

Lees dit artikel in:
Circa 1469 - 1536
Lees voor

Erasmus

Het humanisme

Erasmus is een van de belangrijkste Europese denkers van de jaren 1500. Hij schrijft boeken over mens-zijn en over geloof. Hij heeft kritiek op de Kerk en op de overheid. Op dingen die volgens hem verkeerd lopen. Hij bestudeert de oude boeken van de Grieken en de Romeinen. En hun talen: het Grieks en het Latijn.

Lees voor

In Leuven richt Erasmus een nieuwe school op: het Drie-talen-college. Daar kunnen studenten de drie talen van de Bijbel studeren: Hebreeuws, Grieks en Latijn.

In 1516 maakt Erasmus een nieuwe vertaling van het Nieuwe Testament. De originele versie is in het Grieks. Erasmus vertaalt die opnieuw naar het Latijn. Maar de Bijbel in het Latijn bestaat al. De Kerk gebruikt die eeuwen-lang. Maar er staan fouten in. Erasmus verbetert de fouten. Daar is niet iedereen blij mee. Want de nieuwe tekst leidt tot nieuwe ideeën over het geloof.

Reconstructie Drietalencollege.

KU Leuven Bibliotheken, visualisatie Timothy De Paepe.

Reconstructie van het Drietalencollege in Leuven. De instelling was een kweekvijver voor humanisten zoals Gemma Frisius, Andreas Vesalius, Gerard Mercator en Rembert Dodoens.

Lees voor

Het humanisme

Erasmus is een humanist. Humanisten zijn mensen die op een nieuwe manier naar de dingen kijken. Ze vinden het belangrijk dat de mensen zelf nadenken. Over de wereld en over zichzelf. Ze stellen de mens centraal. Hun ideeën verspreiden zich vanaf de jaren 1400 in Europa.

Humanisten en geloof

Sommige humanisten bestuderen de Bijbel. Ze vinden dat christenen moeten leven volgens de ideeën van Jezus Christus. En dat de Kerk te veel regels heeft verzonnen, die niet in de Bijbel staan. Erasmus is ook christen. Maar hij vindt dat de leiders van de Kerk het verkeerde voorbeeld geven. Ze leven niet naar het voorbeeld van Jezus. Ze hebben te veel macht. Ze zijn te rijk.

Humanisten en wetenschap

De humanisten bestuderen de teksten en de ideeën van de Grieken en Romeinen. Ze vinden dat we dingen kunnen leren van de Grieken en de Romeinen. Ze zoeken fouten in de oude teksten. En die verbeteren ze. Ze zijn de eersten om oude talen en teksten uitgebreid te bestuderen.

Het humanisme zorgt voor veel vernieuwing in de wetenschap. Niet alleen de studie van taal, maar ook van de wiskunde. En de studie van het lichaam en van de planten. En hoe je een kaart van de wereld kan maken.

Focuspunten

Maarten Luther door Aldegrever.

Brugge, Musea Brugge, Prentenkabinet Van Hoorebeke.

Portret van Maarten Luther door Heinrich Aldegrever, 1540.

 

Lees voor

Het protestantisme

Veel humanisten willen de Kerk veranderen. Maar ze willen toch bij de Kerk blijven. Ze blijven katholiek. Andere mensen verlaten de Kerk. Een van hen is Maarten Luther. Hij is een Duitse monnik. En hij geeft les over het geloof aan een universiteit in Duitsland.

Luther heeft veel kritiek op de Kerk. Zijn ideeën zijn de basis voor een nieuwe manier om christen te zijn: het protestantisme.

Luther heeft 95 stellingen, zijn nieuwe ideeën. Bijvoorbeeld:

  • ‘Aflaten’ verkopen mag niet meer. Daarmee kunnen christenen hun zonden afkopen. Christenen geven geld aan de Kerk en in ruil krijgen ze geen straf voor hun zonden. De Kerk verdient daar veel geld mee. Luther vindt dat fout. Hij vindt dat je christelijk moet leven om een goede christen te zijn.
  • Luther vindt dat je heiligen niet moet vieren.
  • Hij vindt dat veel sacramenten niet nodig zijn.

De protestanten als ketters

Luther vertaalt de Bijbel van Erasmus in het Duits. Zo kunnen veel meer mensen de Bijbel lezen. De meesten begrijpen namelijk geen Latijn of Grieks.

De ideeën van Luther komen ook naar de Lage LandenOngeveer het gebied van België en Nederland. . Maar de Kerk vindt zijn ideeën fout. Ze vindt de ideeën van Luther ketterijOpvattingen die niet passen met de juiste leer. . Ze komen niet overeen met de ideeën over het geloof van de kerk. Zelfs Erasmus is tegen Luther.

Protestanten die bij hun ideeën blijven, worden gedood. In 1523 worden twee protestanten levend verbrand in Brussel. Later worden nog honderden mensen gedood.

Plantin-Moretus.

Antwerpen, Museum Plantin-Moretus, LUCID.

De goed bewaarde 16e-eeuwse drukkerij van Christoffel Plantin in het Museum Plantin-Moretus in Antwerpen.

Lees voor

De boekdrukkunst

Eeuwen-lang schrijven mensen boeken woord per woord met de hand over. Dat gaat traag, en is duur. Daardoor zijn er weinig boeken.

Rond 1450 verandert dat. Johannes Gutenberg ontwikkelt een nieuwe manier om boeken te maken: een pers met losse metalen letters. Door die belangrijke uitvinding komen er veel meer boeken. Snel en goedkoop.

Boeken zijn heel belangrijk voor de ideeën van de humanisten. En voor de nieuwe ideeën over het geloof. En voor de nieuwe wetenschappen.

De humanisten en de protestanten schrijven boeken. Die laten ze drukken. Zo komen hun nieuwe ideeën bij de mensen. Maar de leiders van de Kerk en van de landen in Europa zijn bang voor de verspreiding van de nieuwe ideeën in de boeken. De Kerk maakt daarom een lijst van verboden boeken. Ze laat zelfs boeken verbranden.

Jan van Westfalen en Dirk Martens drukken de eerste boeken in het gebied dat vandaag België is. Dat is in Aalst in 1473. Ook Leuven wordt een belangrijke boeken-stad en Antwerpen.

Plantin

Antwerpen wordt hét centrum van de boeken. Daar woont en werkt Christoffel Plantin. Hij is een van de belangrijkste uitgevers van Europa. Hij geeft mooie en speciale boeken uit, zoals:

  • teksten van de oude Grieken en Romeinen
  • een bijbel in vijf talen
  • atlassen met kaarten van landen
  • wetenschappelijke teksten
  • muziekboeken

het eerste woordenboek van de Nederlandse taal

Dirk Martens.
Visit Flanders.

Dirk Martens uit Aalst drukte in 1473 als eerste in de Zuidelijke Nederlanden een boek met losse, herbruikbare letters. Hij publiceerde een vijftigtal werken van Erasmus en de eerste editie van Utopia van Thomas More. Aalst eert hem sinds 1856 met een standbeeld (van de hand van beeldhouwer Jean Geefs) op de Grote Markt.

Griekse editie van het Nieuwe Testament.
Basel, Universitätsbibliothek.

Pagina uit Novum Instrumentum Omne (1516), Erasmus’ Grieks-Latijnse editie van het Nieuwe Testament.

Johannes Despauterius.
Brussel, KIK-IRPA, cliché M108829.

Jan de Spouter uit Ninove (Johannes Despauterius in het Latijn) (rond 1480-1520) was een vooraanstaand humanist uit de Nederlanden. Hij stelde een Latijnse grammatica op die in heel West-Europa in het onderwijs gebruikt werd. Anoniem schilderij.

Augustijnen.
Universiteit Gent.

Duits pamflet over de verbranding in 1523 van twee Antwerpse augustijnen, Hendrik Voes en Jan van Esschen, op de Grote Markt van Brussel. Zij waren de eersten die ter dood werden veroordeeld vanwege van hun protestantse overtuiging.

Madrid, Museo Nacional del Prado, P003461.

Juan Luis Vives (1493-1540), zoon van bekeerde joden in Spanje, woonde en werkte in de Nederlanden. Hij was een belangrijke christelijke humanist en volgeling van Erasmus. Hij schreef over hervormingen in het onderwijs en de armenzorg. Anoniem schilderij.

Erasmus Lof der Zotheid
Google Books.

In Laus Stultitiae (Lof der Zotheid) ontleedde Erasmus de samenleving van zijn tijd. Wereldlijke en kerkelijke hoogwaardigheidsbekleders ontsnapten niet aan zijn scherpe pen. Het boek verscheen in 1511 in Parijs en werd opgedragen aan de Engelse humanist Thomas More (1478-1535). In 1560 kwam de eerste Nederlandse vertaling uit.

Ontdek nog meer over dit onderwerp

Biblia
Journaal

Bron: VRT archief – 21 jun 2018

Erasmus
Klaar – Erasmus

Bron: VRT archief – 27 jan 2021

Non-fictie


Bloemendal Jan
Erasmus

Athenaeum – Polak & Van Gennep, 2020. 

Blokland Gottlieb
Geloof alleen! Protestanten in België: een verhaal van 500 jaar

Garant, 2017. 

Decavele Johan
De eerste protestanten in de Lage Landen: geloof en heldenmoed

Davidsfonds, 2004. 

Erasmus Desiderius
Vrouwengesprekken: een keuze uit de Colloquia

Athenaeum – Polak & Van Gennep, 2005. 

Imhof Dirk
Balthasar Moretus en de passie van het uitgeven

BAI, 2018. 

Lampo Jan
Gelukkige stad. De gouden jaren van Antwerpen (1485-1585)

Amsterdam University Press, 2017. 

Langereis Sandra
De woordenaar. Christoffel Plantijn, ‘s werelds grootste drukker en uitgever 1520-1589

Balans, 2014. 

Langereis Sandra
Erasmus: dwarsdenker; een biografie

De Bezige Bij, 2021. 

Liagre Guy
Belgisch protestantisme in perspectief: doorkijkjes in 450 jaar ideeëngeschiedenis

Houtekiet, 2011.

Marnef Guido
Antwerpen in de tijd van de Reformatie: ondergrond protestantisme in een handelsmetropool 1550-1577

Meulenhoff, 1996. 

Pleij Herman
Het gevleugelde woord. Geschiedenis van de Nederlandse literatuur 1400-1560

Bert Bakker, 2007. 

Pleij Herman
Anna Bijns, van Antwerpen

Bert Bakker, 2011. 

Praet Danny
Protestantisme: aspecten van de reformatie tussen humanisme en verlichting

Academia Press, 2014. 

Pye Michael
Antwerpen. De gloriejaren

De Bezige Bij, 2021. 

Verhoeven Gerrit
Op reis met Plantijn. Onderweg in de 16de eeuw

BAI, 2021. 

Fictie


Leisink René & Derks Rob
Erasmus in Europa

Erasmus Universiteit, 2009. (9+) 

Plichart Ilona
De droom van Christoffel

Uitgeverij Vrijdag, 2016. (OKAN, 14+) 

Tompot Maurits & Van Bokhoven Ines
Het geheim van Erasmus

Mozaïek, 2006. (13+) 

Toussaint Yvon
Het manuscript van Giudecca

Atlas, 2005. 

Tulkens Joris
De schaduw van Erasmus: historische roman

Houtekiet, 2006. 

Tulkens Joris
De verloren droom van Pieter Gillis: historische roman over Antwerpen tussen Reformatie en humanisme

Davidsfonds, 2010. 

Tulkens Joris
Wentelsteen: Erasmus en de moeizame geboorte van het Collegium Trilingue: historische roman

Davidsfonds Uitgeverij, 2017. 

Van Damme Willy
Het geheim van Plantyn

De Vries-Brouwers, 2010. 

Van Gucht Peter & Morjaeu Luc
Suske en Wiske: De Geplaagde Plantijn (nr. 366)

Standaard, 2023. 

Van Holst Pellekaan Karen
Storm: de verboden brief van Maarten Luther

Ark Media, 2019. (9+) 

Van Lanen Marleen
Tikkie terug!; de tijdreis van Bas

Museum Gouda, 2016. (9+) 

Zandstra Jan, e.a.
Zotten zijn wij die gedichten schrijven: Goudse dichters over Erasmus

De Vrije Uitgevers, 2019. 

Film
Life is beautiful

30 kortfilms over dromen, leven en liefde, met als uitgangspunt spreuken van Erasmus (A Film, 2011). 

Dutch Filmworks
Storm: letters van vuur

(2017)

Audio
TRAPMAN, Hans, Erasmus: een hoorcollege over zijn leven, oeuvre en de invloed van zijn denken

Home Academy, 2013.

PLEIJ, Herman
Hollands grootste humanist

De Vrije Uitgevers, 2012.