Pieter Paul Rubens, Aanbidding door de koningen. | Antwerpen, KMSKA Koninklijk Museum voor Schone Kunsten.

Lees dit artikel in:
1624
Lees voor

Aanbidding door de koningen

Rubens en de barok

In 1642 schildert Peter Paul Rubens een heel groot schilderij voor de Sint-Michielsabdij in Antwerpen. Op het schilderij zie je een bekend verhaal uit de Bijbel: drie koningen op bezoek bij het pasgeboren kind Jezus.

Lees voor

Op het schilderij staat een grote groep mensen in een oude stal. Er is veel drukte. Er zijn soldaten, paarden en kamelen. En drie koningen. De mensen op het schilderij lijken te bewegen. Ze zijn blij en opgewonden. Ze kijken naar een wonder: Jezus is geboren. Maria toont haar kind aan de drie koningen.

Rubens kan snel en heel goed schilderen. Hij schildert in de stijl van de barok. Schilderijen in die stijl tonen veel beweging, in heldere kleuren.

De abdij bestaat niet meer. Maar het schilderij kan je nog gaan bekijken, in het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten in Antwerpen.

Scherpenheuvel.

Fotograaf Kris Vandevorst.

De basiliek van Onze-Lieve-Vrouw van Scherpenheuvel ademt de Contrareformatie uit. Deze stervormige koepelkerk is het meesterwerk van de architect Wenzel Coebergher (1557-1634) en werd gebouwd in opdracht van de aartshertogen Albrecht (1559-1621) en Isabella (1566-1633) als dank voor de inname van Oostende op de Noord-Nederlandse opstandelingen (1604). De barokke basiliek is vandaag het bekendste Mariaheiligdom en bedevaartsoord in Vlaanderen.

Lees voor

Rubens en de barok

De familie van Rubens komt uit Antwerpen. Rubens volgt er een opleiding om schilder te worden. In 1600 vertrekt hij voor acht jaar naar Italië. Daar leert hij het werk van belangrijke kunstenaars van die tijd kennen, zoals Titiaan en Caravaggio.

Terug thuis schildert Rubens veel en verschillende soorten schilderijen. Landschappen en portretten. Maar ook verhalen uit de Bijbel en verhalen over Griekse en Romeinse goden.

In zijn werkplaats in Antwerpen maakt Rubens snelle tekeningen. Zijn leerlingen schilderen die daarna op een groot doek. Zo maken ze samen meer dan 2.000 schilderijen.

Rubens en de katholieke Kerk

Rubens steunt de katholieke Kerk met zijn schilderijen over religie. Protestanten hebben in de jaren 1500 namelijk veel mensen overtuigd van hun ideeën over het geloof. Ze hebben veel kunstwerken uit katholieke kerken vernield.

De katholieken willen weer meer mensen naar de kerk lokken. Ze willen hun ideeën over God opnieuw populair maken. De stijl van Rubens, de barok, is daar heel goed voor: Rubens schildert grote en indrukwekkende schilderijen vol beweging en kleur. Hij kiest verhalen uit de Bijbel die heel bekend zijn. Dat spreekt veel mensen aan. De kerken zijn weer mooi versierd en maken indruk.

Focuspunten

Karel en de jacht.

Parijs, Musée du Louvre.

Karel I tijdens de jacht of ‘Le Roi à la chasse’. Antoon Van Dyck was portretschilder van het Engelse koningshuis tijdens de regering van Karel I (1600-1649). Zo bepaalde hij mee de uitstraling van de Stuart-dynastie.

Lees voor

Rubens als voorbeeld voor andere schilders

Antoon van Dyck

Rubens is een voorbeeld voor veel kunstenaars. Voor Antoon van Dyck bijvoorbeeld. Dat is zijn beste leerling. Van Dyck leert snel om even goed te schilderen als Rubens. Later werken ze ook samen.

Van Dyck gaat ook naar Italië om te studeren. Als hij terug is in Antwerpen, schildert hij verhalen uit de Bijbel. Hij schildert ook portretten. Die maakt hij in een nieuwe stijl. In zijn schilderijen zie je heel goed wat mensen voelen.

Later gaat van Dyck naar Londen. Daar is hij schilder voor de koning van Engeland. Zijn schilderijen en portretten hebben veel succes. Van Dyck is een voorbeeld voor veel kunstenaars in Europa.

Jacob Jordaens

Ook Jacob Jordaens schildert in de stijl van de barok. Hij schildert portretten en verhalen uit de Bijbel en over Griekse en Romeinse goden. Hij ontwerpt ook wand-tapijten. Maar hij kan vooral goed het gewone leven van elke dag, van gewone mensen schilderen. Die schilderijen zijn kleurrijk en vaak grappig.

De Antwerpse schilders uit de jaren 1600 hebben veel invloed op kunstenaars uit verschillende periodes. Zelfs op kunstenaars honderden jaren later.

In 1843 krijgt Rubens een standbeeld op de Groenplaats in Antwerpen. Zijn huis is nu een museum. Er komen elk jaar wel 200.000 bezoekers uit de hele wereld.

Clara Peeters.

Madrid, Museo Nacional del Prado.

Clara Peeters, Stilleven met bloemen, vergulde beker, amandelen, gedroogd fruit, snoepgoed, koekjes, wijn en een tinnen kan.

 

Lees voor

Clara Peeters

Stillevens

Op barok-schilderijen staan vaak verhalen uit de Bijbel of over Griekse en Romeinse goden. Ze zijn geschilderd in een drukke stijl. Maar de barok-stijl ziet er soms ook heel anders uit. Rijke mensen uit die tijd houden ook van kleine ‘stillevens’. Dat zijn schilderijen van bloemen, of van tafels met eten, of van glazen servies.

Vrouwen schilderen vaak stillevens. Ze mogen in die tijd namelijk geen schilderijen of tekeningen maken van mensen die model staan. Dus tekenen en schilderen ze maar gewone spullen die in huis staan.

Veel details

Clara Peeters uit Antwerpen schildert ook stillevens. Ze leeft in de tijd van Rubens. Haar schilderijen hebben veel succes. Toch weten we niet veel over haar.

Ze schildert servies, vissen, snoep, fruit, bloemen of schelpen. Haar schilderijen zijn klein, maar met heel veel details. Het ziet er allemaal heel echt uit. Je zou alles wat op haar schilderijen staat, willen vastpakken.

Maar de schilderijen hebben ook een boodschap: alles wat je ziet, kan verdwijnen of kapotgaan. De mooie bloemen drogen uit. Het fruit wordt rot. Het glas valt ooit kapot. Clara Peeters wil ons goede raad geven: gebruik je tijd goed, want het leven is kort.

Vrouwelijke kunstenaars krijgen gedurende lange tijd maar weinig aandacht. Dat verandert stilaan. In 2016 krijgt Clara Peeters een tentoonstelling voor haar alleen. In het Prado in Madrid, het grootste museum in Spanje, en in het Snijders&Rockoxhuis in Antwerpen. Ze is de eerste vrouwelijke kunstenaar ooit die dat krijgt.

Pieter Paul Rubens, De Kruisoprichting, 1609-1610, in de Onze-Lieve-Vrouwekathedraal van Antwerpen. Het drieluik illustreert de barokke beeldtaal die Rubens uit Italië had meegebracht.
Antwerpen, Onze-Lieve-Vrouwekathedraal – www.artinflanders.be – fotograaf Hugo Maertens.

Pieter Paul Rubens, De Kruisoprichting, 1609-1610, in de Onze-Lieve-Vrouwekathedraal van Antwerpen. Het drieluik illustreert de barokke beeldtaal die Rubens uit Italië had meegebracht.

De koning drinkt.
Brussel, Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België.

De koning drinkt (rond 1640) van Jacob Jordaens verbeeldt de met het Driekoningenfeest verbonden traditie om een boon in een taart te verstoppen. Wie in zijn taartstuk de boon vindt, mag koning zijn voor één dag.

Clara Peeters zelfportret.
Madrid, Museo Nacional del Prado.

In de weerspiegelende details van een beker van een van haar stillevens, schilderde Clara Peeters meermaals haar zelfportret waarop ze met het palet in de hand is te zien.

Rubenshuis.
Brussel, Vlaams Agentschap Onroerend Erfgoed, Oswald Pauwels.

In zijn deels zelfontworpen renaissancewoning in Antwerpen, tegenwoordig bekend als het Rubenshuis, had Rubens zijn atelier. Daar werkte hij met zijn leerlingen aan zijn schilderijen.

Carolus Borromeuskerk.
Fotograaf Kris Vandevorst.

De Sint-Carolus Borromeuskerk in Antwerpen is een barok meesterwerk en de Rubenskerk bij uitstek, al verwoestte de brand van 1718 de 39 plafondschilderingen van de meester, die hij samen met Van Dyck maakte. De monumentale façade van de jezuïetenkerk, gebaseerd op de Gesù in Rome, toont de zelfverzekerdheid van de Contrareformatie.

In het Suske en Wiske-album De raap van Rubens (1977) speelt koning Melchior uit het schilderij ‘Aanbidding der koningen’ een hoofdrol. In het album reizen Suske en Wiske samen met Lambik naar het 17e-eeuwse Antwerpen, waar ze onder andere de Onze-Lieve-Vrouwekerk bezoeken en kennismaken met Rubens, Van Dyck en Jordaens.
Antwerpen, Standaard Uitgeverij (@2023), Willy Vandersteen.

In het Suske en Wiske-album De raap van Rubens (1977) speelt koning Melchior uit het schilderij ‘Aanbidding der koningen’ een hoofdrol. In het album reizen Suske en Wiske samen met Lambik naar het 17e-eeuwse Antwerpen, waar ze onder andere de Onze-Lieve-Vrouwekerk bezoeken en kennismaken met Rubens, Van Dyck en Jordaens.

Ontdek nog meer over dit onderwerp

Clara Peeters
Meer vrouw op straat – Antwerpen

Bron: VRT archief, De chinezen – 3 ma 2020

De aanbidding
Een nacht in het museum – Wim Willaert

Bron: VRT archief, KMSKA – 20 sep 2022

Rubens
Een nacht in het museum – Wim Willaert

Bron: VRT archief, KMSKA – 20 sep 2022

Rubenshuis
Weg van het meesterwerk – Rubens – Diana & haar nimfen maken zich klaar voor de jacht

Bron: VRT archief, Sylvester Productions – 4 sep 2019

Schilderij De aanbidding
Kunstwerk XL

Bron: VRT archief, KMKSA – 22 sep 2022

Van Dyck
Journaal

Bron: VRT archief – 17 feb 2009

Non-fictie


Alsteens Stijn & Eaker Adam
Van Dyck: The Anatomy of Portraiture

Yale University Press, 2016. 

Babina Natalia, e.a.
Rubens, Van Dyck & Jordaens. Vlaamse schilders uit de Hermitage

Mercatorfonds, 2011. 

Barnes Susan, e.a.
Van Dyck. A Complete Catalogue of the Paintings

Yale University Press, 2004. 

Belkin Kristin & Healy Fiona
Een huis vol kunst: Rubens als verzamelaar

BAI, 2004. 

Büttner Nils
Rubens: De schilder van mythen en goden

Meulenhoff, 2017. 

De Poorter Nora & Baudouin Frans
Rubens’s House

Brepols, 2022. 

De Dijn Rosine
Liefde, leed en passie: de vrouwen van Rubens

Van Halewyck, 2002. 

Duerloo Luc & Smuts R. Malcolm
The Age of Rubens. Diplomacy, Dynastic Politics and the Visual Arts in early seventeenth-century Europe

Brepols 2016. 

Eaker Adam
Van Dyck and the Making of English Portraiture

Yale University Press, 2022. 

Fabri Ria & Van Hout Nico
Van Quinten Metsijs tot Peter Paul Rubens

BAI, 2009. 

Filtenborg Troels, e.a
Jordaens. The Making of a Masterpiece

Statens Museum for Kunst, 2008. 

Hauspie Gunter
De Grote Rubens Atlas

Lannoo, 2018. 

Herremans Valerie
Rubens doorgelicht: Schilderijen uit verdwenen Antwerpse kerken

Snoeck, 2013. 

Huet Leen
Pieter Paul Rubens

De Bezige Bij, 2004. 

Huet Leen
De Brieven Van Rubens

De Bezige Bij, 2006. 

Huet Leen & Grieten Jan
Oude meesteressen: vrouwelijke kunstenaars in de Nederlanden

Van Halewyck, 1998. 

Kolfin Elmer, e.a.
Black is Beautiful. Rubens tot Dumas

WBooks, 2008. 

Lammertse Friso & Vergara Alejandro
Rubens. Schilder van schetsen

Museum Boijmans Van Beuningen, 2022. 

Lamster Mark
De meester van de schaduw: Peter Paul Rubens, geheim agent

De Bezige Bij, 2009. 

Müller Hofstede Justus
De mooiste meesterwerken van Rubens

Het Laatste Nieuws, 2004. 

Sauwen Rik
Overzicht van leven en werk van de Vlaamse schilder (1577-1640)

Snoeck, 2004. 

Van Beneden Ben, Büttner Nils & De Poorter Nora
Rubens privé: de meester portretteert zijn familie

Marot, 2015. 

Van der Stighelen Katlijne
Hoofd- en bijzaak. Portretkunst in Vlaanderen van 1420 tot nu

Davidsfonds –Waanders Uitgevers, 2008. 

Van der Stighelen Katlijne
Van Dyck

Lannoo, 1998. 

Van der Stighelen Katlijne, e.a.
Elck zijn waerom: vrouwelijke kunstenaars in België en Nederland, 1500-1950

Ludion, 1999. 

Van Hout Nico (red.)
Copyright Rubens: Rubens en de grafiek

De Bezige Bij, 2004. 

Van Hout Nico
Sensatie en sensualiteit: Rubens en zijn erfenis

Mercatorfonds, 2014. 

Vander Auwera Joost & Van Sprang Sabine
Rubens: een genie aan het werk

Lannoo, 2007. 

Vander Auwera Joost
Jordaens en de Antieken

Mercatorfonds, 2012.

Van Wyhe Cordula (red.)
Rubens and the Human Body

Brepols, 2018. 

Vergara Alejandro
The Young Van Dyck

Thames & Hudson, 2013. 

White Christopher
Anthony Van Dyck and the Art of Portraiture

Modern Art Press, 2021. 

Woollett Anne & Van Suchtelen Ariane
Rubens en Breughel: een artistieke vriendschap

WBooks, 2006. 

Fictie


Medved Lisa
De Graveur

Horizon, 2022. 

Schoeters Staf
Rubensrood

Triloga, 2007. 

Van Der Laak Maartje
Het geheim van de Vlaamse Meesters

De Eenhoorn, 2019. (9+) 

Geerts Paul
Suske en Wiske: De Raap van Rubens (nr. 109)

Standaard, 1977. 

The Frick Collection
Van Dyck: The Anatomy of Portraiture

Exhibition

Van Dyck: a collection of 449 paintings
National Portrait Gallery
Over Van Dyck en zijn invloed
KMSKA
Rubens, opera in verf

Rubens bewandelt het leven

Visit Flanders
Stay at home Museum

Episode 3: Rubens

Learn From Masters, Jacob Jordaens, a collection of 154 paintings
Kunsthistorisches Museum Wenen
Over Jordaens’ Feast of the Bean King’