Paul Panda Farnana

Paul Panda Farnana (1888-1930) was de zoon van een Congolese chef. In 1895 kwam hij als dienstknecht van handelaar en koloniaal Jules Derscheid in België terecht en groeide op bij diens zus Louise in Brussel. Zij stuurde de jonge Congolees naar school. Na zijn studies en eerste werkervaring brak de Eerste Wereldoorlog uit. Farnana vocht mee met het Belgische leger, maar werd krijgsgevangen genomen door de Duitsers. Hij kwam in verschillende gevangenenkampen terecht waar hij brieven schreef voor andere Congolezen en hen les gaf. Na de oorlog werd hij mensenrechtenactivist.

Farnana behaalde als eerste Congolees een diploma secundair onderwijs aan het Atheneum van Elsene. Daarna studeerde hij met grote onderscheiding af aan het Rijksinstituut voor Tuinbouw in Vilvoorde, een school met veel aanzien. Hij vervolledigde zijn studies als landbouwingenieur in Parijs en Bergen. In 1909 keerde hij terug naar zijn thuisland om er voor de Belgische koloniale overheid te werken als landbouwspecialist.

Na de Eerste Wereldoorlog stichtte Farnana de ‘Union Congolaise’ (1919), een organisatie die streefde naar gelijke rechten voor de Congolezen. Hij pleitte in naam van de Congolezen voor gelijke rechten, inspraak in het bestuur, hogere lonen en betere toegang tot onderwijs. Het was een moeilijke strijd. In 1929 keerde hij terug naar zijn geboortedorp Nzemba, waar hij een jaar later stierf.

Paul Panda Farnana had in België een stem gegeven aan de Congolese oppositie, maar was lang niet de enige die zich verzette tegen het kolonialisme. In Congo waren er gewapende revoltes op het platteland en stakingen in de steden, maar veel vaker …

De Belgische koning Leopold II, die al langer koloniale ambities had, stuurde vanaf het einde van de jaren 1870 expedities naar Midden-Afrika. Belust op financieel gewin, veroverde hij een uitgestrekt grondgebied in het Congobekken. Hij creëerde er een privékolonie met actieve steun van de Belgische overheid, bedrijfswereld en Kerk. In 1885 beslisten veertien Europese landen samen met de Verenigde Staten van Amerika op de conferentie van Berlijn hoe Afrika verdeeld moest worden en wie in welk land de baas zou zijn. Leopold II kreeg Congo.

Voor koning Leopold II en zijn medewerkers was de Onafhankelijke Congostaat een investering die moest renderen. De stijgende vraag naar rubber vanaf de jaren 1890 maakte van Congo een rijke bron van inkomsten. Om die te maximaliseren werden Congolezen gedwongen om rubber te oogsten. Dat ging gepaard met wreedheden op grote schaal, die internationaal veel kritiek kregen. In 1908 nam de Belgische staat de macht over en werd Congo een Belgische kolonie. Het gebied was zo’n tachtig maal groter dan België.

Ook na de Belgische overname in 1908 betekende kolonisatie voor de Congolezen in de eerste plaats bezetting en onderwerping: gedwongen belastingen en dwangarbeid in de kopermijnen, bij de aanleg van wegen of in de plantages. Onder meer met de beruchte chicotte, een zweep van nijlpaardenhuid, dwong het Belgische regime de Congolezen in het gareel. De winsten gingen naar een kleine groep Belgische ondernemers. Antwerpen en Brussel waren draaischijven in de koloniale handel.

De Congostroom is na de Nijl de langste rivier van Afrika. Via de machtige Congostroom werden koloniale waren zoals rubber en ivoor over zee vervoerd naar havens in Europa, onder andere naar die van Antwerpen. Delen van de Congostroom waren moeilijk bevaarbaar door stroomversnellingen. Daarom liet men ook spoorwegen aanleggen in de kolonie.

Ook vóór de kolonisatie door Leopold II en België kende Congo een lange geschiedenis. Aan het einde van de 14e eeuw zou Lukeni lua Nimi (ca. 1380-1420) de eerste koning van het Kongo-koninkrijk geweest zijn. Toen Portugese handelaren met hun schepen in 1483 de Congolese kust bereikten, op zoek naar handels- en politieke partners, troffen ze een goed georganiseerde en machtige staat aan die veel indruk maakte op de Europese bezoekers. In de zeventiende eeuw regeerde koning Garcia II van Kongo (ca. 1615-1660) over het koninkrijk. Hij dreef handel met Portugal en Nederland, onder meer in tot slaaf gemaakte mensen.