Aanbidding door de koningen

In 1624 schilderde Peter Paul Rubens ‘Aanbidding door de koningen’, een indrukwekkend olieverfschilderij van 447 bij 336 cm op houten panelen. Het toont het Bijbels tafereel van drie wijzen uit het Oosten die de pasgeboren Jezus Christus bezoeken. Maria houdt het kind omhoog. Melchior in het rood, Caspar in het wit en Balthasar in het groen schenken goud, wierook en mirre. Rond hen staan talrijke figuren zoals Jozef, koninklijke dienaren, soldaten en twee dromedarissen.

Het werk kenmerkt zich door de warme roodbruine tinten, sterke licht- en donkereffecten, trefzekere verfstreken, levendige gelaatsuitdrukkingen en dynamische gebaren. Dit zijn typische kenmerken van de barokstijl van Rubens. Vandaag is het schilderij te bewonderen in het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten in Antwerpen, te midden van verschillende andere topstukken van de kunstenaar. Herken jij Rubens’ kenmerkende stijl?

Peter Paul Rubens (1577-1640) liet een enorm oeuvre na met duizenden schilderijen, tekeningen, boekillustraties en wandtapijtontwerpen. Hij werd geboren nabij Keulen, maar groeide op in Antwerpen, waar hij werd opgeleid als schilder. In 1600 vertrok hij voor acht jaar naar Italië, waar hij zich liet inspireren door kunstenaars als Titiaan en Caravaggio. Terug in Antwerpen leidde hij een succesvol atelier in zijn deels zelf ontworpen renaissancewoning, het huidige Rubenshuis. Hij beoefende alle genres, van portretten en landschappen tot religieuze en mythologische voorstellingen. Naast kunstenaar was Rubens ook diplomaat, humanist en verzamelaar met een grote belangstelling voor de klassieke oudheid en de menselijke anatomie.

In de tijd van Rubens leerden jonge kunstenaars schilderen in het atelier van een meester-schilder. Kunstacademies bestonden nog niet. Het takenpakket van een leerling omvatte het maken van voorstudies, mengen van kleuren en verf bereiden. Pigmenten werden in een mortier fijngewreven met olie en bindmiddel, vaak net genoeg voor één dag werk. Sommige grondstoffen waren erg kostbaar. Leerlingen maakten ook penselen uit dierenhaar. In ruil onthulde de leermeester de kneepjes van het vak.

In Rubens’ grote atelier in Antwerpen werkten tientallen assistenten en leerlingen. De grootmeester maakte meestal eerst ontwerpschetsen die zijn leerlingen op groot formaat uitwerkten. Zo konden er veel werken geproduceerd en verkocht worden. Een van zijn bekendste en meest getalenteerde leerlingen was Antoon van Dyck, later zelf een beroemd portretschilder.

‘Aanbidding door de koningen’ werd besteld door abt Matthaeus Yrsselius van de Sint-Michielsabdij in Antwerpen, toen een machtige abdij in de Nederlanden. Het monumentale werk was bedoeld voor het hoofdaltaar van de abdijkerk, na een woelige periode met de Beeldenstorm (1566), de Spaanse Furie (1576) en een grote kerkbrand in 1620. Wellicht speelde ook de 500ste verjaardag van de abdij in 1624 een rol bij de opdracht.

Dat de abt voor dit werk bij Rubens aanklopte, hoeft niet te verbazen. Rubens was inmiddels één van de meest gevierde en gevraagde kunstenaars van zijn tijd. Of de abt ook daadwerkelijk het atelier van Rubens heeft …

Hoewel de barok vaak wordt geassocieerd met grote religieuze of mythologische taferelen, werden er ook heel wat kleine en verfijnde barokke stillevens vervaardigd. Rijke opdrachtgevers waren dol op deze taferelen van bloemstukken, gedekte tafels met kostbaar glaswerk, doodgeschoten wild, groenten, fruit en andere levenloze voorwerpen. Vaak legden vrouwelijke schilders zich toe op dit genre. Zij mochten immers toen nog niet tekenen naar levend model. Daarom kozen ze vaker onderwerpen waarvoor geen kennis van de anatomie nodig was.

Clara Peeters (1580/1589-1657) was zo’n schilder van stillevens. Zij was een tijd- en stadsgenote van Rubens, en net als hem tijdens haar leven erg succesvol. Echter werd …

De barok is een kunststroming vol overdaad, drama, kleuren en spektakel. Ze ontstond aan het einde van de zestiende eeuw in Italië en verspreidde zich in de twee daaropvolgende eeuwen over heel Europa. Barok beïnvloedde verschillende kunstvormen, zoals architectuur, beeldhouwkunst, schilderkunst, muziek en mode. Een echte totaalkunst! Deze kronkelige zuil is ook een mooi voorbeeld.

Om de stroom aan bestellingen te kunnen handhaven, werkte het atelier van Rubens bijzonder efficiënt. Rubens was een meester in het organiseren van zijn grote atelier en bereidde schilderijen grondig voor met schetsen en olieverfstudies. In zijn oeuvre keren soms dezelfde figuren, houdingen of gezichtsuitdrukkingen terug. Het hergebruiken van elementen in verschillende composities was heel normaal en bespaarde tijd. Rubens had een reeks karaktervolle ‘studiekoppen’ waaruit hij kon putten.

Voor de outfit van Balthasar, de Ethiopische koning in ‘Aanbidding door de koningen’, baseerde Rubens zich op een oudere tekening van een man in Turkse kledij. De pose van de koning gebruikte hij eerder al voor een portret van een Vlaamse koopman en duikt later ook nog in andere schilderijen op. Rubens schilderde heel wat ‘Aanbiddingen’, want het thema was razend populair. Ondanks het hergebruik van figuren, houdingen en kledij is elke versie toch uniek en gevarieerd.